Waar blijft toch de cd-versie van 200 Motels? Zelfs de vraag alleen al lijkt er een van conceptuele continuiteit, immers niemand weet wie de rechten heeft en dat is al vaker zo geweest bij Zappa's werk. Iets dat gelukkig doorgaans in het voordeel van de laatste beslecht is, maar die is er niet meer om iets te regelen. Toch bestaan lp én video in zijn beiden in diverse uitvoeringen verkrijgbaar, anders zou ik aan het bestaan ervan nog gaan twijfelen. Daarom dit artikel, een kleine bijdrage aan iedereen en Rykodisc in het bijzonder om het belang van deze release te benadrukken. Dit artikel zou je ook kunnen beschouwen als deel twee over sleutelwerken in Zappa's werk, want na Uncle Meat is 200 Motels Zappa's 2e én meest onderschatte sleutelwerk.

Ik wil me in dit artikel beperken tot de lp/muziek, omdat het daar nú om gaat en de video over het algemeen gewoon te koop is.

Kort na het wegens geldgebrek 'mislukken' van de Uncle Meat-film, kreeg Zappa het plan voor 200 Motels, in eerste instantie een muziekstuk over een 'band on the road', waarbij dus steeds in een andere motel gelogeerd moet worden met alle trivialiteiten daar omheen.

In beginsel was 200 Motels een ca. 2,5 uur durend klassiek werk, onderverdeeld in '4 Movements'. De inhoudelijke, instrumentale muziek was enerzijds gebaseerd op allerlei 'goedkope' en typische filmthema's, iets wat we ook al herkennen van Uncle Meat en anderzijds uit een bundeling oud en nieuw klassiek werk van Zappa. Zo is de Semi Fraudulent/Direct-from-Hollywood-Overture geheel in Zappa's conceptuele stijl al een regelrechte verwijzing naar eerdere Zappa-filmmuziek: The World's Greatest Sinner (1961). Daar zijn talrijke thema-tjes te vinden die in 200 Motels weer opduiken. Uit die film komt ook een fragment dat het thema vormt voor 'Holiday in Berlin Full Blown' (op de cd Burnt Weenie Sandwich), hetzelfde thema dat nu dus als openingsthema voor 200 Motels gebruikt wordt. Datzelfde thema was ook al in 1968 in Engeland te horen tijdens Zappa's concert in the Royal Festival Hall (te vinden op Ahead of Their Time), gezongen door Roy Estrada). Allerlei kleine thema's uit dat en andere concerten komen nu terug in dit grote werk en worden aangevuld met nieuwe stukken die Zappa tijdens de diverse toernees in motelkamers geschreven heeft.

Door een toevallige ontmoeting met klassiek dirigent Zubin Mehta (beiden waren tegelijkertijd aanwezig voor een radio-interview), wist Zappa Mehta te interesseren voor zijn projekt en tevens te strikken voor de eerste opvoering van 200 Motels. Op 15 mei 1970 (moederdag) was de premiere: Zubin Mehta dirigeerde the Los Angeles Philharmonic en Zappa de jongste versie van The Mothers, bestaande uit Jeff Simmons, Aynsley Dunbar, Ian Underwood, Don Preston, Jim Sherwood, Ray Collins en Billy Mundi. Deze laatste was er op het laatste moment bijgehaald om Art Tripp te vervangen, die kort voor dit belangrijke evenement was overgestapt naar de band van Captain Beefheart...

Het concert was met name voor de eigenaren van het basketbalstadion (Pauley Pavilion) een succes; het was uitverkocht. Verder waren de reacties gemengd. 200 Motels begon met Zappa's inmiddels legendarische woorden: "Hit it, Zubin", niet tot ieder orkestlid's tevredenheid. Zappa was ook niet helemaal tevreden, omdat Zubin het 2e deel zonder nadere aankondiging had weggelaten, omdat een sopraanzangeres moest zingen: "Munchkins get me hot."...

Een heel andere reactie kwam uit de zaal, daar zaten Howard Kaylan en Mark Volman die het zo geweldig vonden dat ze Zappa vroegen of ze bij hem in de band konden komen. Om contractuele redenen van beide heren kon dat op dat moment niet, dat is ook waarom ze op Chunga's Revenge onder de schuilnamen The Phlorescent Leech & Eddie opereren. De rest is bekende Zappa-historie.

Met de beschikbaarheid over de zeer ruime vocale capaciteiten van beide nieuwe zangers maakt Zappa een bewerking van 200 Motels tot een stuk van ca. 40 minuten. Eind 1970 zijn er o.a. in the Fillmore's East en West optredens van the Mothers (met daarin FZ, Mark Volman, Howard Kaylan, Jeff Simmons, George Duke, Aynsley Dunbar en Ian Underwood), waarbij ze de nieuwe versie uitvoeren. Tijdens een van die concerten treedt als gast Joni Mitchell op, wat leidt tot dubbele verbazing van het publiek: niet alleen het feit dat de brave Joni met the 'slechte' Mothers speelt, maar ook dat ze een gedicht voordraagt dat begint met "Penelope wants to fuck the sea...".

Begin 1971 deelt Zappa mee dat hij een film gaat maken met als titel 200 Motels, waarin o.a. Donovan als het 'goede geweten' en Ginger Baker (ex-Cream drummer) als het 'slechte geweten' zullen spelen. Nadat het contract met United Artists rond is verhuist de hele band tijdelijk naar Londen, waar in the Pinewood Film Studios de film opgenomen wordt. Overigens volgens een revolutionair procédé: eerst op 8mm video, die daarna 'opgeblazen' wordt tot de 35mm standaard van de speelfilm. Het geluid wordt gelijktijdig opgenomen met the Rolling Stones Mobile. Het blijkt dat niet Donovan (er wordt in de tekst nog wel naar verwezen: "It is just as if Donovan ...") of Ginger Baker in de film spelen, maar 'sterren' als ex-Beatle Ringo Starr, Who-drummer Keith Moon, zanger/filmster Theodore Bikel, groepies Lucy Offeral, Pamela Miller en Janet Ferguson, Jim Sherwood, Jim Black en Dick Barber. Daarnaast hebben the Mothers een rol als voornamelijk zichzelf. Voor de muziek zijn ingehuurd the Royal Philharmonic Orchestra o.l.v. Elgar Howarth, the Top Score Singers o.l.v David van Asch, the Classical Guitar Ensemble o.l.v de bekende klassieke gitarist John Williams én Ruth Underwood voor de 'orchestral drum-set'.

De bezetting van The Mothers heeft opnieuw een wijziging ondergaan. Kort voor de filmopnamen stapte Jeff Simmons uit de groep én dus de film, omdat hij niet langer 'comedy-music' wilde maken, maar 'echte' muziek. Een andere versie van het verhaal is dat hij een rol kreeg die zijn karakter zo openlijk liet zien, dat hij die 'rol' niet meer durfde/wilde spelen. Hij werd na allerlei problemen door Ringo Starr's chauffeur Martin Lickert, de eerste de beste die toen binnenliep en nog een beetje bas kon spelen ook, vervangen. Later werd Lickert weer vervangen door Jim Pons, oud bassist van the Turtles en 'vriendje' van Mark en Howie. Dit weer tot ontevredenheid van Ian Underwood die helemaal nerveus werd van zijn onduidelijk en zenuwachtig basspel! Dat het opstappen van Simmons iedereen dwars zat blijkt niet alleen uit de film; het hot item werd meteen in de film gebruikt, maar ook op de binnenhoes van de lp, waar hij 'bedankt' wordt door alle bandleden.

Het vertrek van Simmons bleek niet het enige probleem. Zappa verliet Engeland met een rechtszaak in het verschiet, door hem aangespannen tegen the Royal Albert Hall, omdat hij op het allerlaatste moment hoorde dat een 200 Motels-promotie-concert niet door kon gaan, omdat de songteksten te obsceen waren. Het verhaal gaat dat de eigenares, een oude, conservatieve vrouw,  vond dat er een aantal woorden als 'brassiere' niet kon. "So you know where she's at!", aldus een zeer verontwaardigde Zappa. Het verloop van vermoedelijk Engeland's meest komische rechtszaak is uitgebreid beschreven in the Real Frank Zappa Book (zie daar).

Terug in The States werkt Zappa van april t/m mei 1971 in Whitney Studios, Glendale, aan de overdubs voor de lp 200 Motels:

     "United Artists gets the soundtrack album and they said that no matter how much music there is in the film, they'll put it out, even if it's four records." (FZ-1971)

In oktober 1971 komen zowel film als een dubbel-lp uit. En - het moet gezegd - bij de allereerste lp-versie (uitgegeven door United Artists Records-in Nederland via Bovema/EMI) kon het inderdaad niet op: een dubbel-lp met grote kleurenposter en een 16 pagina's tellend boekwerk in kleur op lp-formaat. Later heb ik de lp's nog wel eens gezien in een enkele hoes, niet eens een klaphoes!

De authentieke binnenhoes heeft een stukje bijzondere 'information':

         "This music is not in the same order as in the movie. Some of this music is in the movie. Some of this music is not in the movie. Some of the music that's in the movie is not on the album. Some of the music that was written for the movie is not in the movie or the album. All of this music was written for the movie, over a period of 4 years. Most of it (60%) was written in motels while touring. The rest of it was either done at home or in our rented flat in London, just prior to shooting. The Overture is a cosmeticized version of one of the theme from 'A Holiday in Berlin, Full Blown' and 'Would You Like A Snack?' is a vocal version of the same theme. Some of the situations described in the song texts are real. Some of them are not so real. You decide."

Dus toch niet alle muziek. Enerzijds is dat een bewuste keuze van Zappa, anderzijds zijn er in een later stadium stukken uit de film geknipt, waarvoor de muziek al helemaal gemasterd was.

De film wordt ondanks alle gebeurtenissen eromheen redelijk goed ontvangen. Niet iedereen is enthousiast, niet iedereen begrijpt Zappa's surrealistische on the road-verhaal, of de overwegend moderne klassieke muziek in de film en uiteindelijk lijkt het zelfs een film die alleen voor the Mothers gemaakt is. Zappa heeft meermalen gezegd dat je de film niet kunt beoordelen na één keer kijken en/of luisteren. Hoe vaker je kijkt en hoe meer je van FZ weet, hoe boeiender de film wordt. Daarnaast bemerk ik de laatste jaren dat de film in de filmwereld meer en beter gewaardeerd wordt dan in 1971. Er zijn zelfs critici die vinden dat "200 Motels wel eens de 'pop-film' zou kunnen zijn die het meest juiste beeld van een bepaalde periode weergeeft". Ook hier zal de tijd/geschiedenis het leren.

Op de dubbel-lp wordt al net zo verschillend gereageerd. De fans die de voorbereidingen gevolgd hebben vinden het prachtig, maar er zijn er ook die het gebrek aan 'rock' niet begrijpen of niet willen accepteren. Veel mensen haken af omdat van de 34 uitgegeven muziektitels er 6 niet helemaal klassiek zijn. Op zich is dat bijzonder, de film 'gaat' immers over een rockband op tournee en toch is er nauwelijks pure rock te horen en is er zelfs slechts zeer fragmentarisch iets als een concert van een band opgenomen in de film. Het enige echte rocknummer is Magic Fingers mét de enige gitaarsolo uit de hele film (en wat voor een!) en andere rockachtige nummers zijn Daddy, Daddy, Daddy en ook het tweede deel van Strictly Genteel swingt behoorlijk. Niet in beide categorieën past Lonesome Cowboy Burt, een soort Country & Western parodie die later regelmatig nog zal opduiken. Verbaas je nog meer over het feit dat de film die gaat over een rockband op tournee bijna geheel wordt begeleid door Zappa's versie van 20e eeuwse klassieke muziek, met tal van verwijzingen naar Varese, Strawinsky, Webern, Schönberg, Ligeti, Antheil en natuurlijk de eerder genoemde goedkope filmthema's.

Het is ook geen gemakkelijke plaat geworden. Veel critici vonden dat de muziek zonder filmbeelden te lang duurde of misten muziek uit de film. Als je echter én de lp én de film/video kent blijkt dat de lp zeer coherent aandoet. Ik heb het lang alleen met de lp moeten doen: toen ik de lp kocht in '71 was ik te jong voor de bioscoop; 200 Motels was voor boven de 18 jaar en toen ik de magische leeftijd bereikt had draaide de film natuurlijk niet meer en video bestond nog niet. Nadat ik (veel) later de film enkele malen gezien/gehoord had, kon ik de twee produkten los van elkaar zien. Het leek erop dat de componist Zappa blijkbaar gekozen had voor een muziekstuk dat, ondanks het genereuze aanbod van United Artists, ook zonder beelden te beluisteren was. Ik schrijf bewust componist, omdat je uit voorgaande kunt concluderen dat Zappa, ondanks alle drukte rondom de film, blijkbaar toch de prioriteit legt bij de muziek en ten 2e omdat de filmscore dus bijna volledig bestaat uit (semi-) klassieke muziek. Daarbij moet je in het achterhoofd houden dat Zappa ooit op toernee is gegaan met een rockband om klassieke muziek te kunnen maken. Dat hij de kans krijgt om iets als 200 Motels te maken moet voor hem dus veel betekend hebben; bovendien is het precies zijn realiteit: rockband 'voedt' klassiek!

Als je de moeite neemt vaak naar de muziek te luisteren is het een van Zappa's mooiste klassieke werken totdat natuurlijk the Yellow Shark verschijnt. 200 Motels bevat tal van lagen waarin steeds opnieuw muzikale ontdekkingen kunnen plaatsvinden. Hoe meer ik thuisraak in de moderne klassieke muziek, hoe meer ik ook 200 Motels ga waarderen en zou ik bijna wensen dat hij die rock-achtige stukken had weggelaten... (maar niet heus).

inner lp-sleeve

Dat Zappa de muziek van 200 Motels heel serieus neemt blijkt ook uit de diverse bewerkingen die hij ervan maakt ná de film. Zo is de meeste muziek, zonder zang en diverse interrupties zelfs tweemaal uitgebracht als Bogus Pomp, zowel in wat mindere kwaliteit op Orchestral Favorites en al een stuk beter o.l.v. Kent Nagano op LSO I-II; hetzelfde geldt voor Strictly Genteel. Dat laatste stuk is ook heel toepasselijk afsluiter van concerten (de finale) en van cd's; o.a. YCDTOSA 6 (de laatste uit de serie) en Make A Jazz Noise Here (de laatste live-band). Slechts incidenteel zijn er stukken uit 200 Motels live door Zappa's rockbands gespeeld; de eerder genoemde Strictly Genteel is er een van; Magic Fingers is nog eens te horen op YCDTOSA-6, maar daar blijft het bij. De eenzame cowboy komt in allerlei gedaanten nog wel eens langs galopperen, maar de meeste teksten lijken gekoppeld aan de voorstellingen van Howard Kaylan en Mark Volman. 200 Motels is dan ook hun topprodukt.

Was Uncle Meat Zappa's eerste sleutelwerk, omdat het in feite de blauwdruk is voor Zappa's verdere werkwijze, 200 Motels is Zappa's 2e sleutelwerk, omdat het in feite een neerslag bevat en in zekere zin een samenvatting is van zijn klassieke periode die loopt van 1961 tot 1971 én zijn vertrekpunt is voor het verder ontwikkelen van zijn klassieke taal. De volgende markante, klassieke punten worden weliswaar pas veel later bereikt: 1983/1987 - LSO I-II en the Perfect Stranger in 1984, die op hun beurt pas weer gevolgd worden door the Yellow Shark in 1993. Echter in die periode heeft hij tijd gehad om zijn klassieke taal te laten groeien. In deze zin is de release van 200 Motels onmisbaar, omdat daarin dus de basis gelegd wordt voor Zappa's klassieke loopbaan, die zoals het zich nu laat aanzien pas anno 1996 langzaam gewaardeerd begint te worden. In deze zin is haast geboden met het uitbrengen ervan.

200 Motels is ook op een ander niveau belangrijk, het is de eerste release waarin alle bandleden; "anybody who was ever in the Mothers' bedankt worden. Dat gebeurt pas weer bij de YCDTOSA-serie en ook, niet met name genoemd maar door de opzet heel duidelijk, bij the Lost Episodes. Net als Uncle Meat 'druipt' 200 Motels ook van de auto-biografische opmerkingen en citaten, het is dus niet verwonderlijk dat de band-leden, die daarvoor het meeste materiaal aangedragen hebben, bedankt worden.

Het zijn redenen genoeg om 200 Motels op te voeren als 2e sleutelwerk.

Traditioneel Zappa met het laatste woord:

         "Within the scope of the budget that we were given, I'd say I got maybe 40-50% of what I wanted to get out of it. You just have to kiss the rest of it good-bye because there's not enough time or money to do it perfect." (Zappa-1972)

Daar kunnen we desondanks genoegen mee nemen denk ik, áls Ryko (of wie dan ook) het maar uitbrengt: het liefst én compleet, met boekje en al én zo snel mogelijk!

Hup Ryko hup, laat de fans niet in hun hemdje staan...

words / text 1996-2008 © Paul Lemmens